Utrecht staat vol met bijzondere gebouwen waar je regelmatig langsfietst, maar zeker niet alles van weet. Zoals de drie hoge, oude schoorstenen in Het Zand in Leidsche Rijn.

Tegen de gladde buitenkant van de brede school Forum Het Zand schurkt een bakstenen schoorsteen. Even verderop staan er nog twee. Het lijken verdwaalde artefacten in een zee van nieuwbouw, waardoor je je afvraagt wat ze hier doen. Terwijl die vraag eigenlijk juist voor de nieuwbouw zou moeten gelden: hoe komt díé hier?

Dat Utrecht er in 1991 een wijk zo groot als Leeuwarden bij kreeg, heeft te maken met de Vierde Nota Ruimtelijke Ordening Extra, afgekort Vinex. Tussen 1960 en 1985 was de woningnood door
de rijksoverheid aangepakt met zogenaamde groeikernen, zoals Houten en Purmerend. Omdat er daarmee op den duur geen buitengebied meer zou overblijven, bepaalde de Vinex dat de grote steden fiks zouden worden uitgebreid.

Het nieuwe buzzwoord onder landschapsarchitecten en stedenbouwers in die tijd was genius loci, oftewel de ‘geest van een plek’. Die moest bewaard blijven in en rond de nieuwbouw. Een strakke nieuwe wijk op opgespoten zand zoals Overvecht was uit den boze. In Leidsche Rijn wilde men ook best hoog bouwen, maar de bestaande landschappelijke lijnen kregen een prominente plek in
de plattegrond.

Wegen, sloten en bomenrijen bleven zo veel mogelijk behouden, net als histo­rische elementen. Die geschiedenis gaat in Leidsche Rijn ver terug. In Park Groot Zandveld, naast Forum Het Zand, hebben archeologen resten gevonden van een Romeinse nederzetting. Maar ook de recente geschiedenis werd van belang geacht. Vanaf het midden van de 19de eeuw was dit een tuinbouwgebied met boerderijen, kassen en boomgaarden.

De schoorstenen van Het Zand hoorden bij stookhuisjes, waarin het water voor de verwarmingsbuizen van de kassen werd verhit. Bij de hoge schoorsteen tegenover Forum Het Zand – die met het gele randje – staat nog zo’n stookhuisje, met ernaast een kas en een waterreservoir.

Als tegenhanger van al deze historie mocht de nieuwe brede school futuristisch ogen. Architect Ton Venhoeven (VenhoevenCS) maakte er een ruimteschip van. Hij schoof alle functies – twee basisscholen en een sporthal, buitenschoolse opvang, kinderdagverblijf en cultuurcentrum met theaterzaal – zo veel mogelijk in elkaar, net als op een schip. Het gebouw kreeg ook de lange vorm van een schip, met een bovendek en een heuse voor- en achtersteven. De gevel van aluminiumplaten is een beetje ongenaakbaar, maar omdat de platen allemaal verschillend zijn en de oude schoorsteen er zo dichtbij staat, ademt het geheel toch iets vertrouwds. Dit ruimteschip is al een tijdje onderweg into the future.