Twee mensen die naar hetzelfde beeld kijken, kunnen elk totaal iets anders zien. Hoe kan dat? Die vraag staat centraal in het burgerwetenschapsproject LerenKijken.nl. Je kunt eraan meedoen op het Betweter Festival.
Op het jaarlijkse Betweter Festival staan wetenschap en kunst centraal. Er zijn presentaties, interviews, kunstinstallaties, filmvoorstellingen en muziekoptredens, en je kunt meedoen aan allerlei wetenschappelijke experimenten. ‘Het is een mooie wisselwerking: wetenschappers presenteren hun onderzoek aan een groot publiek, en tegelijk verzamelen ze data. En dat allemaal in een heel toegankelijke vormgeving’, vertelt Andre Sahakian. Hij is cognitief psycholoog aan de Universiteit Utrecht en presenteert met onder meer experimenteel psycholoog/cognitief wetenschapper Surya Gayet het onderzoeksproject LerenKijken.nl. Surya: ‘Het voordeel van deze manier van data inzamelen is dat de doelgroep op het Betweter Festival veel groter is dan in het lab op de universiteit. Daar worden vaak psychologiestudenten van een jaar of 21 getest, en op het festival komen mensen uit veel meer lagen van de samenleving.’
Tovenarij
Centraal bij het project LerenKijken.nl staat het verschijnsel dat twee mensen die naar hetzelfde beeld kijken, twee totaal verschillende kunnen dingen zien. Hoe iemand een beeld interpreteert, hangt sterk af van voorkennis en aannames. Elke visuele waarneming is dus subjectief. Neem de commotie om TheDress, die in 2015 viraal ging: sommige mensen waren overtuigd dat de jurk blauw-zwart was, anderen wisten honderd procent zeker dat ze wit-goud zagen.
‘Bij het verzamelen van informatie over de buitenwereld via de zintuigen, gebeurt er allemaal tovenarij in de hersenen. Wij proberen die tovenarij te achterhalen’, zegt Surya. Andre: ‘Als mensen zijn we geneigd ervanuit te gaan dat de wereld die we zien daadwerkelijk zo is. Wat we met onze eigen ogen waarnemen, is voor ons de waarheid. Maar dat is vaak niet het geval. Iedereen beleeft de wereld anders.’
Wat zie je als je naar een hond kijkt? Een lief dier of een agressief beest?
Ervaring en achtergrond spelen daarin een belangrijke rol, vervolgt hij. Die bepalen mede hoe je de wereld ziet. ‘Als je dat weet, kan dat een eerste stap zijn naar het beter begrijpen van de ander. Naar empathie, inderdaad. Je hoeft het niet met elkaar eens te zijn, maar je ziet dan wel in waarom iemand een beeld op een andere manier interpreteert. Zo ziet een hondenliefhebber een hond als een ‘lief dier’, maar als je ooit gebeten bent, zie je een ‘agressief beest’. Surya vult aan: ‘En de ene interpretatie is niet juister dan de andere.’
Kijkproblemen
LerenKijken.nl is een zogenoemd burgerwetenschapsproject: de samenleving is een belangrijk onderdeel van het onderzoeksproces. Niet alleen de onderzoekers worden wijzer van de data uit de experimenten, ook de deelnemers zelf leren ervan. Op LerenKijken.nl en tijdens het illusie-experiment op het Betweter Festival kun je testen doen om te achterhalen hoe jij naar bepaalde dingen kijkt, en hoe de ander dat doet. Heb je last van tunnelvisie, of twijfel je aan wat je ziet? Beïnvloedt voorkennis je manier van kijken? Je kunt jezelf en je vrienden challengen: wie heeft de scherpste blik en het meeste oog voor detail?
Met de resultaten uit verschillende experimenten hopen de wetenschappers van de UU uiteindelijk te kunnen adviseren bij ‘kijkproblemen’ in de praktijk. Bijvoorbeeld in beroepen waarbij goed kijken essentieel is. ‘Welke manier van een tas controleren bij de douane is beter: twee beveiligers die samen één tas nakijken? Of ieder een eigen tas? Dat zijn wezenlijke vragen,’ zegt Andre. Surya: ‘Of neem het monitoren van sluizen. Hoe kijk je beste naar alle schermen zodat je zeker weet dat het helemaal veilig is om een sluis open te zetten? Doe je dat gestructureerd? Of at random?’
Challenge jezelf en je vrienden: wie heeft de scherpste blik en het meeste oog voor detail?
Vanuit Rijkswaterstaat kregen de onderzoekers een concrete vraag die in het verlengde ligt: ‘Hoe kunnen we nieuwe brugwachters in opleiding het beste aanleren om zo goed mogelijk te zien of het veilig is om de brug te openen?’
Impact
De duur van het project LerenKijken.nl is vijf jaar, maar Surya hoopt dat er een vervolg komt. ‘Het gaat ons vooral om de maatschappelijke impact van het onderzoek. Graag zouden we meer samenwerkingen zoals met Rijkswaterstaat willen aangaan. Voor mij mag het project zelfs eeuwig duren, kijkproblemen zullen er altijd zijn. Wellicht maken we er in de toekomst LerenWaarnemen van, en bedenken we experimenten met geluiden erbij.’
25 september 2026, TivoliVredenburg
betweterfestival.nl
