Een Utrechtse koster ontketent een klopjacht op homoseksuele mannen. Drie eeuwen later brengen Aluin en Compagnie Red Yellow & Blue dit waargebeurde verhaal terug naar de plek des onheils: de Michaëlskapel. De dolle koster van de Domtoren is een voorstelling over intolerantie en blinde vlekken – en dus schrijnend actueel.
Utrecht, zomer 1729. In de kapel van de Domtoren betrapt de koster, een agressieve, drankzuchtige figuur, twee mannen die de liefde met elkaar bedrijven. Om de aandacht af te leiden van zijn eigen wangedrag, geeft de koster de mannen aan. Een van hen wordt terechtgesteld en in zijn spoor vele anderen. Het is de start van een landelijke klopjacht waarbij honderden mannen, vaak door wurging, geëxecuteerd worden.
Dit waargebeurde verhaal vormt de basis voor De Dolle Koster van de Domtoren, een gezamenlijke voorstelling van de Utrechtse gezelschappen Theatergroep Aluin en Compagnie Red Yellow & Blue. Het stuk wordt gespeeld op de plek waar het allemaal daadwerkelijk begon: de Michaëlskapel in de Domtoren.
Er moest een zondebok gevonden worden, en de queer minderheid was een makkelijk doelwit
Tijdens de zogeheten Sodomietenvervolging werden voor het eerst homoseksuele mannen publiekelijk vervolgd als waren ze een existentiële bedreiging voor de samenleving, vertelt Erik Snel, artistiek leider van Aluin. ‘Het waren tijden van crisis, epidemieën, natuurrampen en hongersnoden, dus moest er een zondebok gevonden worden. En de queer minderheid was een makkelijk doelwit.’
Het zijn bloederige bladzijden in het verleden van de stad, vastgelegd in het boek Utrechtenaren, een queer geschiedenis van Queer U Stories. Erik heeft er dankbaar uit geput voor de theatervoorstelling. ‘Ik wilde dit verhaal meer bekendheid geven, meer aandacht vragen voor de groepen mensen die ons land kleur geven. Wel wilde ik dat samen met een queer gezelschap doen, in dit geval Compagnie Red Yellow & Blue. Ik ben gefascineerd door de Utrechtse geschiedenis, en zij kunnen de brug slaan naar deze tijd.’
Angst als verdienmodel
Wat is dan die brug naar het heden? Daan van Bendegem, artistiek leider van Compagnie Red Yellow & Blue, borduurde voort op het historische verhaal door te reflecteren op waar we nu staan qua emancipatie en vrijheden. We zijn verder dan in 1729, beaamt hij, maar moeten alert blijven. ‘Het is gevaarlijk om te denken dat we op onze lauweren kunnen rusten. Zo van: alles is nu oké, jullie gays worden toch geaccepteerd? Dat is geredeneerd vanuit een bubbel, want Nederland scoort slecht ten opzichte van andere landen als het gaat om homo-emancipatie.’ Bovendien is het nu ook weer een tijd van crisis en angst, waarin er naarstig naar zondebokken wordt gezocht, vult Erik aan. ‘Ik heb zelf een trans zoon en maak me echt zorgen. Steeds meer mensen zijn bang voor het ‘andere’, willen hun zogenaamde verworvenheden behouden – al is het maar hun tweede parkeerplaats bij hun buitenhuis. Dus moeten er slachtoffers vallen. Daan: ‘De geschiedenis herhaalt zich, terwijl die ook laat zien dat het niet helpt om zondebokken aan te wijzen. Maar angst is een makkelijke emotie om te voeden, liefst met desinformatie. En daar maken politieke partijen gretig gebruik van.’ Erik knikt bevestigend: ‘Angst is een verdienmodel geworden.’
Mama is moe
Volgens nieuwe Britse richtlijnen worden trans mensen geweerd uit openbare toiletten, in de VS is het sinds kort verboden om een X in je paspoort te hebben en in Nederland hebben veel mensen gestemd op partijen die de queer gemeenschap aanwijst als medeoorzaak van alle problemen. Die enorme backlash is behalve eng ook ontmoedigend, zegt Daan. ‘Ik blijf wel dat activistische hebben, maar soms denk ik: laat ook maar… Ik wil niet de hele tijd hoeven opkomen voor wat en wie ik ben.’ Hij rolt zijn mouw op en showt een getatoeëerde tekst: mama is moe. ‘Op dat soort momenten is het extra fijn om een voorstelling als deze te maken, om met je kunstvorm die tegenstem te laten horen. En dat we ’m dan ook nog spelen op een plek als de Domtoren, waar we hopelijk een breed publiek trekken.
De voorstelling houdt ook een spiegel voor: welke vooroordelen heb ik zelf?
Geef wat meer aandacht aan je omgeving in plaats van aan jezelf: die boodschap zou Erik het publiek van De Dolle Koster willen meegeven. ‘Het gaat er nu echt om: kijk om je heen en wees waakzaam, want vrijheden kunnen heel snel afgenomen worden. De voorstelling houdt ook een spiegel voor: welke vooroordelen en blinde vlekken heb ik zelf? En ben ik bereid om daarover te leren?’
Pride
De Sodomietenvervolging, hoe vreselijk ook, legde wel de basis van de queer identiteit, legt Daan uit. ‘Waar we voorheen in de schemer waren, stonden we opeens op de kaart.’ Erik: ‘Ondanks al die ellende zit er ook iets in van trots, pride.’ Het is dan ook niet voor niets dat Aluin en Compagnie Red Yellow & Blue hun voorstelling brengen in het jaar dat World Pride ons land aandoet en het homohuwelijk haar vijfentwintigste verjaardag viert. Samen maakten de theatergezelschappen een razendsnelle geschiedenisles en messcherpe zwarte komedie ineen, over de gevolgen van intolerantie, homofobie en blinde vlekken.
Daan: ‘Behalve een maatschappelijke lading heeft te voorstelling voor ons allebei ook een persoonlijke betekenis – voor mijn vanwege mijn queer-zijn, voor Erik vanwege zijn trans zoon. Daarin konden we elkaar vinden en voeden.’ Lacht: ‘En hopelijk kunnen we ook een beetje sleutelen aan de morele waarden van het publiek.’
Vanaf 6 augustus, Michaëlskapel Domtoren
