Van Lisa Weeda verschijnt deze maand een jeugdboek en een theatervoorstelling, en ze is alweer bezig aan een nieuwe roman. Hoog tijd voor een gesprek met de Nederlands-Oekraïense schrijfster uit Utrecht. ‘Ik zie cultuur als een soft power tegen oorlog.’
Lisa Weeda brak in 2021 door met haar debuutroman Aleksandra, waarin ze de geschiedenis van haar Oekraïense familie verweeft met de telkens terugkerende oorlog in dat land. Het boek werd in negen talen vertaald en leverde haar een nominatie op voor de Libris Literatuurprijs, ook werd de schrijfster door de Volkskrant uitgeroepen tot literair talent van het jaar 2022. Haar tweede boek Dans dans revolutie is een magisch-realistisch verhaal over medeplichtigheid aan oorlog en de vraag of je als westerling durft op te komen voor een oorlogsslachtoffer ver weg. Voor de gelijknamige voorstelling ontving onder meer Lisa een Gouden Kalf-nominatie in de categorie Beste Digitale Cultuurproductie.
Deze maand gaat haar nieuwe voorstelling Begin Again in première, die zij samen maakte met BrotherTill en onderdeel is van een trilogie over de verhouding tussen mens en technologie. Lisa: ‘We gebruiken wel technologie, maar zorgen ervoor dat de toeschouwer daar tijdens de voorstelling weinig van merkt. Zodat het publiek zich echt kan laten meeslepen door het verhaal en zich even in een andere wereld bevindt.’
Ook Begin Again is een magisch-realistische voorstelling?
‘Ja, hij gaat over hoe de mens zich verhoudt tot de natuur en de rol die ons ego daarin speelt. Het verhaal draait om een moeder en een zoon. De zoon werkt in zijn atelier aan een gigantische sculptuur, de moeder is een soort messias: zij gaat steeds dieper de aarde in omdat ze de natuur wil redden van de mens. Daar vindt ze stenen die tegen haar praten en haar wijsheden over de wereld brengen. Bezoekers krijgen voordat de voorstelling begint een steen die geluid maakt en licht geeft, waarmee ze onderdeel worden van het verhaal. De voorstelling stelt de vraag: moeten de aarde opnieuw beginnen zonder ons als mensen? Heeft het nog zin om daar te zijn? De moeder vindt van wel, haar zoon niet. Tegelijkertijd gaat het over hun onderlinge relatie. De jongen wil gezien worden door de vrouw die altijd maar weggaat. ’
Eind deze maand verschijnt je eerste kinderboek: Mooi boek over Oekraïne.
‘Toen de uitgever mij benaderde, vond ik het eerst een stom idee: hoezo een kinderboek over Oekraïne, een land waar volop oorlog is? Later zag ik in dat hij gelijk had. We zien al zoveel verschrikkelijke beelden op het nieuws en in documentaires, het is ook goed om aan kinderen de andere kanten van Oekraïne te laten zien, te vertellen over de geschiedenis en de mooie plekken van het land. Voor mezelf was het ook goed, de luchtigheid die in het verhaal zit, bracht me veel plezier. Ik wil vaker kinderboeken schrijven.’
Waar gaat het verhaal over?
‘Over een oma die via een kuilenstelsel haar kleindochter meeneemt op avontuur en al haar favoriete plekken in Oekraïne laat zien. De oma in het verhaal lijkt qua persoonlijkheid op mijn eigen oma, zij is net zo eigenwijs en grappig. Ook haar zussen komen erin voor. Toen mijn oma in 2024 overleed, konden zij geen afscheid nemen, omdat mijn tantes in Oekraïne woonden en mijn oma in Nederland was. Het voelde troostend dat ze elkaar in dit boek weer ‘tegenkomen’. Voor de Russische invasie begon, wilde mijn oma me allerlei plekken in Oekraïne laten zien, maar uiteindelijk vond ze zichzelf toch te oud. Het boek is de reis die we nooit hebben kunnen maken. Ik zie het boek als een ode aan haar.’
Voelt het bevrijdend om over de mooie kanten van Oekraïne te kunnen vertellen?
‘Jazeker, het is een soort avonturenboek, al wordt fictie verweven met feiten. Ik kwam in mijn onderzoek ook grappige dingen tegen, zoals het verhaal van een man die in een kelder onder zijn huis mammoetbotten vond, en een marmot uit een dierentuin die het weer kon voorspellen. Ook bezoeken het meisje en de oma een technoclub in Kyiv met dé dj van Oekraïne, Nastja. Maar er zitten ook serieuze verhalen in, bijvoorbeeld over de Majdan-revolutie en het communisme. Soms was het zoeken hoe ik voorkom dat ik die verhalen niet te zwaar maak. In Oost-Oekraïne worden bijvoorbeeld veel mensen achternagezeten door Russische drones. Dan bedenk ik een scène waarin een oma potten tomaten tegen de drones gooit en ze laat ontploffen. Dat is waargebeurd, alleen dan met augurken.’
Helpt het schrijven je bij het omgaan met de oorlog?
‘Ja, schrijven en kunst zijn voor mij de beste manier om mijn gevoelens te verwerken en gedachtes te ordenen. Het is mijn motor. Als oorlog zo je werk en je dagelijks leven regeert – ik weet elke dag hoeveel doden er zijn gevallen in Oekraïne, waar en door wat – is het extra belangrijk om ook hoop te zoeken. Ik realiseerde me dat het belangrijk is om herinneringen vast te houden, zodat we in de toekomst Oekraïne niet alleen herinneren als een plek waar oorlog is.
Ik weet hoeveel doden er elke dag vallen in oekraïne, maar ik ben ook op zoek naar hoop
Als er een grote aanval is op Oekraïne, kan ik nog heel verdrietig en kwaad zijn, maar ik heb wel meer rust gekregen. Je kunt niet ergens voor strijden als je geen blije dingen meemaakt. Ik ben weer aan het genieten van het leven, kijk weer naar vrolijke films, ga naar feestjes en maak lol met vrienden, en voel me niet meer schuldig als ik een hele dag luister naar het nieuwe album van Phoebe Bridgers. Toen ik in 2022 de Libris-nominatie kreeg, interesseerde me dat geen fuck, ik hield me alleen bezig met de bommen die vielen. Maar twee jaar later kwam Dans dans revolutie uit én konden we het theater in. Dat was voor mij een kantelpunt. Die successen mogen worden gevierd met een fles prosecco en de mensen die ik liefheb.’
En je volgende roman, Gasmunt?
‘Dat wordt een verhaal over het redden van cultureel erfgoed, met weer een magisch-realistisch element: de munten waarmee hoofdpersoon Lena door de tijd reist. Ze probeert manuscripten en poëzie te redden in de tijd van het Stalin-bewind. In de jaren 30 van de vorige eeuw werden er veel manuscripten vernietigd en schrijvers uit onder meer Oekraïne en de Baltische landen opgepakt en vermoord. Afgelopen zomer bezocht ik KGB-gevangenissen in de Baltische landen waar die schrijvers destijds vastzaten en geëxecuteerd werden. Dat doet Rusland nu weer met hedendaagse schrijvers. Ongelofelijk. Ook bij dit verhaal voelde ik: dit is zo vreselijk, dit móét verteld worden. Cultuur zie ik als een soft power tegen oorlog.’
Begin Again gaat op 23 oktober 2026 in première in Amsterdam. Op 19 januari 2027 is de voorstelling te zien in Theater Kikker.
Mooi boek over Oekraïne verschijnt op 22 oktober 2026 bij uitgeverij Blauw Gras
