Veel gebouwen in Utrecht hebben een verhaal. Waarvan zijn ze in de voorbije jaren of zelfs eeuwen getuige geweest? Willemijn Roodbol en Feya Hijl zoeken het voor je uit. Deze maand: De stadskraan
Als je kijkt naar oude schilderijen van de Oudegracht ter hoogte van de huidige Winkel van Sinkel, valt je iets bijzonders op. Bij de werfkelder stond vanaf 1402 namelijk een houten stadskraan. Die werd gebruikt om zware goederen van boten te tillen, zoals wijnvaten, molenstenen en zelfs de klokken van de Dom. Nu nauwelijks voor te stellen, maar het middeleeuwse Utrecht had een havenfunctie. Via rechtstreekse verbindingen met de Rijn, de Lek en de Vecht stond de stad in verbinding met Oost-Europa. En bij zo’n haven hoorden natuurlijk ook kranen om goederen te laden en lossen. Utrecht had er in totaal vijf, waarvan de belangrijkste dus aan de Oudegracht stond. Daar, bij de Waag, moest je belasting betalen op de aangekomen vracht. Op de plek waar toen de kraan z’n werk deed, staat nu een kastanjeboom.
De Stadskraan was een indrukwekkend staaltje middeleeuwse techniek. Binnenin zat een houten constructie met twee grote wielen, zogenaamde tredmolens, waarin de ‘kraankinderen’ liepen. Dit waren kleine mannen met een officieel beroep. Ze moesten klein zijn, omdat de tredmolens bijna de hele ruimte in beslag namen en de kraankinderen zich anders niet konden bewegen binnen de kraan. Het gewicht van de kraankinderen moest bovendien goed over de twee wielen verdeeld zijn, waardoor er soms twee mannen per wiel liepen. Door te lopen brachten de kraankinderen een systeem van touwen en katrollen in beweging, en kregen zo de zware vracht omhoog. De kraanmeester gaf ondertussen van buitenaf aanwijzingen.
Eeuwenlang bleef de Stadskraan in gebruik, tot 9 september 1837. Toen ging het mis. Tijdens het hijsen van de gietijzeren vrouwenbeelden voor de Winkel van Sinkel brak de houten kraan af om met beeld en al in de gracht te vallen. Er werd besloten dat het tijd was voor een sterkere, stalen kraan.
Het is een eerbetoon aan de havenfunctie van het middeleeuwse utrecht
Bijna tweehonderd jaar na het ongeluk heeft Utrecht nu weer een werkende houten stadskraan. Niet aan de Oudegracht, maar aan de Weerdsingel. Voor z’n 13 meter hoogte was er te weinig ruimte op de oorspronkelijke plek in het centrum. De nieuwe locatie aan de Weerdsingel is niet willekeurig gekozen, want ooit stond hier ook een kraan: de Keulsekraan. Aan de herbouw is ruim drie jaar gewerkt door leerlingen uit de ambachtelijke houtbouw onder begeleiding van professionals, waaronder een molenmaker. Omdat er geen oorspronkelijke tekeningen bewaard zijn gebleven, is het ontwerp gebaseerd op vergelijkbare historische kranen, oude schilderijen en de stenen plaquette van de Stadskraan aan de werf.
Het is vooral een eerbetoon aan het middeleeuwse Utrecht, dat een stukje geschiedenis meegeeft van de havenstad die het ooit was. Wil je Stadskraan Utrecht bezoeken? Dat kan, de toegang is gratis. Aanmelden hoeft niet, maar wordt wel gewaardeerd. Wil je vrijwilliger worden, zodat de Stadskraan vaker open kan? Stuur een mail naar info@stadskraan.nl.
