Met beeld kun je overbrengen wat zich lastig in woorden laat vangen. Het Utrechtse FOTODOK is een plek voor visuele verhalenvertellers die sociale thema’s voelbaar maken. Met exposities, onderwijsprogramma’s, talentontwikkeling en nu ook een Fotoboekenweek. Directeur Femke Rotteveel: ‘Ook beeld heeft een grammatica.’
foto header: Bertien van Manen, Odessa, Station no
Er zijn van die onderwerpen die aan de orde van de dag zijn, maar toch weinig tot de verbeelding spreken. Neem de energietransitie: super actueel en ingrijpend, maar je kunt je er niet echt iets bij voorstellen. Om zo’n relevant thema inzichtelijk te maken, heb je fotografen nodig, zegt directeur van FOTODOK Femke Rotteveel. Fotografen die onderzoek doen. Zoals Kadir van Lohuizen, met zijn project Nieuwe Energie. ‘De grootte van de opdracht om nieuwe energiebronnen aan te boren, maakt hij bijvoorbeeld zichtbaar met foto’s van ieniemie-mensjes naast mega-windmolens, en van de enorme boten die speciaal worden gebouwd om ze te vervoeren.’
Het is de rode draad bij FOTODOK: werk van visuele makers over maatschappelijke thema’s samenbrengen. Die beeldverhalen kunnen ook heel persoonlijk zijn, weet Femke, en tegelijkertijd waardevol voor anderen. Het werk van Marvin Harris, over diens gendertransitie, is daar een voorbeeld van. Het was onderdeel van de groepstentoonstelling Part Of Me… Shaping Mental Spaces. ‘Van heinde en verre kwamen er mensen op af die dit ook hebben doorgemaakt. Ze namen vrienden en familie mee, omdat Marvin zo goed in beeld had gebracht hoe zij het zelf hadden ervaren.’
Begrijpend kijken
Foto’s spelen een grote rol in het overbrengen van informatie, op een ander niveau dan tekst dat doet. Denk aan het fotoboek Love-22-Love van Jeroen Kooijmans, waarin hij – net als in zijn gelijknamige film – zijn depressies en psychosen verbeeldt en bespreekbaar maakt. Maar ook aan de training aan die FOTODOK met 113 en Astare organiseerde voor professionals op het gebied van suïcidepreventie. Femke: ‘Onze inbreng was het werk van Peter Pflügler, Now Is Not The Right Time, met geënsceneerde beelden rondom de lang verzwegen zelfmoordpoging van zijn vader. Nadat Peter zijn verhaal had gedaan, kochten veel deelnemers voor het eerst van hun leven een fotoboek. ‘Dit helpt ons zó om ons werk beter te doen’, zeiden ze. Mannen van de leeftijd van Peters vader vormen een kwetsbare groep, die hulpverleners moeilijk kunnen bereiken. Peters werk gaf nieuwe aanknopingspunten.’
Educatie is een van de pijlers van FOTODOK, en begrijpend leren kijken maakt daar deel van uit. Want kijken kun je je eigen maken, aldus Femke. En dat is extra belangrijk in een tijd waarin jongeren het overgrote deel van hun informatie uit beeld halen. ‘We leren allemaal lezen en schrijven op school, maar beeld heeft ook een grammatica. En hoewel we ons daarvan niet altijd bewust zijn, heeft die wel invloed op hoe we dingen interpreteren.’
Beelden framen
Die grammatica bestaat bijvoorbeeld uit het perspectief van de fotograaf, die iemand heel groot of juist klein in beeld kan brengen, en daardoor belangrijk of onbelangrijk kan maken. Of uit de manier waarop een bevolkingsgroep geportretteerd wordt, zoals fotograaf Çiğdem Yüksel laat zien in haar transmediale project Moslima. Ze analyseerde hoe Nederlandse media moslima’s afbeelden en stuitte vooral op stereotypen: gesluierde vrouwen, van een afstand, vaak anoniem en passief.
Stel jezelf bij het bekijken van beelden de vraag: wat krijg ik hier
Al even schadelijk is de manier waarop beelden worden geframed, zegt Femke. ‘Er is een foto die te pas en te onpas opduikt, van Marokkaanse jongens in Westerbork die op hun telefoons zitten. ‘Ze zijn niet geïnteresseerd in de Holocaust’, is de subtekst. Maar het daadwerkelijke verhaal is dat ze een opdracht hadden gekregen die ze moesten doen op hun telefoon. Het is dus nuttig als je de clichés en trucs van beelden snapt. En je wat vaker afvraagt: wat krijg ik hier nu eigenlijk voorgeschoteld?’
Fotoboekenbal
FOTODOK werkt met Nederlandse makers in alle fasen van hun loopbaan, biedt talentontwikkelingsprogramma’s, organiseert fotoboek-talks en is te vinden op de grote Europese fototentoonstellingen. Er zijn samenwerkingen met internationale platforms, zoals het FUTURES-netwerk voor opkomende fotografen en beeldend kunstenaars. In dat kader start deze maand de groepstentoonstelling OCCUPY TIME met het werk van acht makers, onder wie Anna Safiatou Touré, Chloé Azzopardi en Anton Shebetko. In de expo wordt het fenomeen tijd van verschillende kanten onderzocht en bevraagd.
En dan is er nog de allereerste Nederlandse Fotoboekenweek, ook een initiatief van FOTODOK. In het hele land zijn er activiteiten bij culturele instellingen, bibliotheken, fotostudio’s en andere plekken. Van workshops tot boekpresentaties en van lezingen tot speeddates en ontmoetingen met makers. Femke: ‘En natuurlijk het Fotoboekenbal voor een selecte groep genodigden! We willen het fotoboek vieren en we zien dit als een begin van een nieuwe traditie. Het is zoals Jan-Dirk van de Burg, voormalige fotograaf der Nederlanden, zei: ‘Zo logisch dat dit er komt, een Fotoboekenweek. Je zou eigenlijk denken dat het er al was!’’
OCCUPY TIME, 27 november 2026 t/m 28 februari 2027, FOTODOK
fotodok.org
Fotoboekenweek, 25 november t/m 12 december 2026, diverse locaties
fotoboekenweek.org
Read in English
Over dit artikel
tekst:
Pam van der Veen
beeld:
Ela Bialkowska/OKNO Studio, Ramon van den Engel, Gilleam Trapenberg en Karine Zenja Versluis, Stijn Terpstra, Nastya Vinogradova, Helene Wiesenhaan e.a
Publicatiedatum:
6 november 2026
Magazine editie:
UITagenda Utrecht november 2026
