De Utrechtse schilder Gerard van Honthorst (1592–1656) reisde als jonge man naar Italië, waar hij doorbrak met zijn nachtstukken. Hij kreeg opdrachten van vorsten en adel in heel Europa. In het Centraal Museum opent nu zijn eerste overzichtstentoonstelling. Vijf museummedewerkers over hun lievelingsschilderij.
Gerard van Honthorst wordt gerekend tot de meest succesvolle kunstenaars in het bruisende kunstklimaat van de zeventiende eeuw, een periode die wordt bepaald door de bloeiperiode van de Hollandse schilderschool van Rembrandt, Frans Hals en Johannes Vermeer. Hoewel hij in zijn eigen tijd succesvoller was, wordt hij vandaag de dag overschaduwd door zijn beroemde tijdgenoten. Reden te meer om hem een podium te geven in de stad waar hij is geboren, getrouwd en stierf. Het Centraal Museum toont zo’n zestig schilderijen en dertig tekeningen van Honthorst uit museale en particuliere collecties uit Europa en de VS, zoals Musée du Louvre, de Britse Royal Collection en Galleria Borghese.
Maar wat zijn eigenlijk de favoriete werken van de mensen die aan de tentoonstelling hebben meegewerkt?
‘Alsof je naast Maria Magdalena staat’
Josien Meindertsma, freelance educator, schreef mee aan de teksten voor de tentoonstelling:
‘Mijn favoriet is een werk dat hij als jonge kunstenaar maakte. Ik vraag mij altijd af: kon hij toen al vermoeden hoe ver zijn talent hem zou brengen? Kort na zijn studie vertrekt de jonge Gerard van Honthorst vanuit Utrecht naar Rome, waar hij De extase van Maria Magdalena schildert. In dit vroege werk zie ik zowel de invloed van de Italiaanse meesters als het vakmanschap van Honthorst zelf.
In dit schilderij kun je ook goed zien waarom hij later bekend werd als de meester van de nacht. Honthorst verwierf grote faam met zijn nachtstukken en kreeg in Italië de bijnaam Gerardo delle Notti. Kijk bijvoorbeeld naar het verblindende licht van de fakkel: het is alsof je zelf in de donkere grot bij Maria Magdalena staat.’
‘De scène is bijna levensecht’
Manon van den Berg, educator en verantwoordelijk voor het educatieve programma rondom de tentoonstelling:
‘Dit werk vind ik prachtig vanwege de warme, intieme sfeer. De half verborgen kaars verlicht de gezichten en maakt de scène bijna levend; het voelt alsof je naast deze mensen staat. Daarnaast is het rijk aan details: de stoffen van de kleding – het bont, kant en de veren – laten zien hoe technisch vaardig Honthorst was. Deze precisie versterkt het gevoel van nabijheid. Het schilderij verbeeldt universele waarden zoals samenzijn, harmonie en verbondenheid. Hoewel het meer dan vierhonderd jaar oud is, zijn deze thema’s vandaag de dag nog altijd relevant. Mensen komen nog steeds samen om te praten, te zingen en momenten te delen.’
‘Een huwelijksgeschenk voor zijn dochter’
Noah Larsson, stagiair conservator oude kunst, hielp conservator Liesbeth M. Helmus met het samenstellen van de tentoonstelling:
‘Dit schilderij van Gerard van Honthorst uit 1648 is bijzonder omdat het waarschijnlijk een persoonlijk geschenk voor zijn dochter was. De jonge vrouw achter haar schildersezel wordt vaak geïnterpreteerd als een allegorie van de schilderkunst (Pictura), maar mogelijk stelt zij Honthorsts enige dochter Eva voor. Het werk dateert uit het jaar van haar huwelijk met de Haagse advocaat Jacob van Rosendael.
De jonge vrouw zit kaarsrecht op een rode stoel, ze heeft een palet, penselen en een schilderstok in haar hand. Terwijl zij het penseel op het doek zet, draait zij zich glimlachend naar de toeschouwer. Op het doek verschijnt een mannenportret dat wordt vastgehouden door een gevleugelde putto, een verwijzing naar Cupido, de god van de liefde. Mogelijk schildert Eva hier het portret van haar kersverse echtgenoot Jacob. Het schilderij kan zo worden opgevat als een liefdevol en symbolisch huwelijksgeschenk van Honthorst aan zijn dochter.’
‘Elk detail vertelt iets over macht’
Matthijs Bakker, hoofd publiek en informatie en marketeer van de tentoonstelling:
‘In de zeventiende eeuw had je maar weinig mogelijkheden om een afbeelding van jezelf te laten maken: fotografie bestond nog niet. Toch begrepen mensen destijds al de kracht van uitstraling en hoe ze daarin bewust keuzes konden maken. Ik vind dit werk extra interessant omdat kunst aan het hof echt een soort propaganda was. Elk detail van dit portret van de Oranje-kinderen vertelt iets over macht en erfopvolging: de houding, de stoffen, het licht. Een goede schilder als Honthorst kon dat voor jou afbeelden, maar het kostte veel geld. Alleen al het bestaan van zo’n portret zegt veel. Mensen met macht en aanzien hadden hier bewuste bedoelingen mee. In een eeuw vol kindersterfte en lage levensverwachtingen geeft dit portret van een jonge prins en prinses van Oranje een belangrijk signaal af aan anderen; er zijn gezonde erfgenamen en onze familielijn loopt door.’
‘Wie zijn die mysterieuze figuren in het duister?’
Lucienne Karlas, officemanager:
‘Dit schilderij vol contrasten boeide mij meteen! Het meisje is prachtig: haar stralende gezicht en boezem schitteren in het kaarslicht. Maar wie zijn die mysterieuze figuren in het duister? Het spel van licht en donker, vreugde en dreiging vind ik heel krachtig. Serene schoonheid tegenover duistere bedoelingen. De oude vrouw – de koppelaarster – verhandelt het meisje. Dat roept vragen op: is het meisje naïef of juist een meesterlijke verleider? En waarom draagt het werk de naam van de vrouw in het duister, terwijl alle aandacht naar het meisje gaat? De koppelaarster, een van de bekendste werken uit onze collectie, leerde mij om verder te kijken en details te waarderen.
Vanaf 25 april 2026 in Centraal Museum.
