Je ziet een ornament aan een gebouw waar je al jaren gedachteloos je fiets tegenaan zet. Opeens denk je: hoe lang zou dat ding er al hangen? En wat betekent het? De Utrecht Time Machine, met alle Utrechtse historische verhalen in één app, geeft antwoord op zulke vragen.
In 2017 startte Toine Pieters, hoogleraar geschiedenis van de farmacie aan de Universiteit Utrecht, een initiatief: met Augmented Reality wilde hij de aula van het Academiegebouw van de universiteit tot leven brengen, zoals het was in 1713. Toine: ‘Dat was het jaar waarin het Verdrag van Utrecht werd getekend: het eerste westerse verdrag waarin de godsdienstvrijheid is vastgelegd. Daarna kreeg ik vaak te horen dat mensen zo’n interactieve manier om over de geschiedenis te leren ook graag op andere plekken in de stad zouden willen gebruiken. Met alle historie in Utrecht is er genoeg om te vertellen. Dus toen dacht ik: kan ik daar iets voor maken?’
Samen met Rick Companje van het Utrechts Archief ontwikkelde hij de app Utrecht Time Machine: een plattegrond van Utrecht met spelden bij historische ‘entries’, zoals het woonhuis van verzetsman Klaas Postma in Lombok, de Smeetoren bij de Lange Smeestraat of de watertoren in Overvecht. Bij de entries staat een kleine vertelling van de geschiedenis van het gebouw: wie er gewoond heeft, waarom het dak groen is of waarom het gebouw er niet meer staat – zoals de Smeetoren. ‘Met de Utrecht Time Machine kun je ontdekken waarom de stad is geworden zoals die is,’ vult Rick aan. ‘Bijvoorbeeld die weg met een gekke knik bleek vroeger rechtdoor te gaan, maar veranderde omdat er een treinspoor werd aangelegd.’
Cultuursnackers
De app is bedoeld voor wat de bouwers ‘cultuursnackers’ noemen. Rick: ‘Dit zijn de mensen die nieuwsgierig zijn naar de geschiedenis van hun stad of dorp, maar er niet dagelijks mee bezig zijn. Daarom hebben we de app zo laagdrempelig mogelijk gehouden. De teksten zijn simpel en kort en we gebruiken veel video’s en afbeeldingen.’
Het doel is mensen bewuster te maken van de rijke geschiedenis van de regio, vervolgt hij. Om het platform uit te breiden met nieuwe verhalen is samengewerkt met andere partijen, zoals RTV Utrecht en Landschap Erfgoed Utrecht. ‘In sommige gevallen hadden die al een artikel of een reportage gemaakt over het gebouw of de plek, die wij vervolgens in de app konden gebruiken.’
Hij neemt het voorbeeld van het Griftpark: waar nu een van Utrechts favoriete parken ligt, stond vroeger een gasfabriek. Via een reportage van RTV Utrecht in de Time Machine leer je dat de grondsanering een immense klus was en het project destijds omgerekend zo’n 280 miljoen kostte. In een artikel van Landschap Erfgoed Utrecht kun je lezen hoe de Biltsche Grift (de waterstroom waar het park haar naam aan te danken heeft) drie eeuwen lang als de belangrijkste transportader tussen Utrecht, De Bilt en Zeist werd gebruikt. De liefhebber kan bij sommige onderwerpen ook doorklikken naar bronmateriaal.
Wandelroutes
Daarnaast biedt de app historische wandelroutes aan. Zoals de gastarbeidersroute, gemaakt in samenwerking met stichting De Emigratie Generatie. Op de route lees je verhalen van de eerste gastarbeiders uit onder andere Marokko, Griekenland en Joegoslavië die in Nederland aankwamen. De tocht start op de Mariaplaats – de eerste echte kennismaking die zij hadden met de stad Utrecht – en gaat dan door de binnenstad, Pijlsweerd en Lombok. Hij eindigt in het Majellapark bij een kunstwerk van Aimée Zito Lema, een kunstenares die zelf afkomstig is uit een migrantengezin. Rick: ‘Al deze historische verhalen zijn bepalend voor de stad en moeten dus verteld blijven worden. Met de Time Machine kunnen we het onzichtbare weer zichtbaar maken.’
Betekent dit dat stadsgidsen binnenkort brodeloos zijn? Toine denkt van niet: ‘Ik gaf een tour aan buren langs allerlei historische punten in de stad. Plots kwam er een hardloper achter mij aan: ‘Meneer, meneer! U kunt zo leuk vertellen over al die plekken, kunnen we u inhuren?’ Ik liet hem de Utrecht Time Machine zien en hij zei: ‘Wij willen gewoon een levend persoon.’ De app is absoluut geen concurrentie, maar eerder aanvulling voor tourgidsen.’
Herinneringen ophalen
De organisatie is druk in de weer met de vele historische verenigingen in de provincie om nieuwe routes uit te werken. Rick hoopt ook op bijdragen vanuit de herinneringen van burgers, vergelijkbaar met hoe het Volksbuurtmuseum verhalen laat horen van mensen uit Wijk C. ‘Iedereen die in die stad woont, weet wel iets interessants te vertellen over een plek. Het komende jaar gaan we aan de slag om die verhalen op te halen.’ Toine: ‘We hopen de geschiedenis op deze manier tot leven te brengen. Zodat de burgers zich kunnen verwonderen over wat er allemaal is gebeurd in de stad.’
Read in English
Over dit artikel
tekst:
Willem Vernooij
Publicatiedatum:
10 april 2026
Magazine editie:
UITagenda Utrecht april 2026
